Dramatyczne kontrasty

26-08-2014

Poniższy tekst Wandy Telakowskiej pochodzi z pierwszego numeru magazynu Projekt który ukazał się w 1956. Wiele pytań zawartych w nim dalej jest aktualnych i czeka na odpowiedź. Tytuł artykułu jest tytułem oryginalnym.

W minionym dziesi─Öcioleciu ujawni┼éy si─Ö wielokrotnie talenty polskich plastyk├│w tworz─ůcych w dyscyplinach tak zwanej – niezbyt trafnie – ÔÇťsztuki u┼╝ytkowejÔÇŁ.
Wystawy krajowe i zagraniczne by┼éy terenem manifestacji naszych architekt├│w i plastyk├│w, zw┼éaszcza tych kt├│rzy projektowali pi─Ökne pawilony, stoiska, dekoracje i plansze. Jak twierdz─ů cudzoziemcy – Polska wysuwa si─Ö w wystawiennictwie na czo┼éo innych kraj├│w.
Niestety, ┼╝ywot tych dzie┼é sztuki nie jest d┼éugi. Ol┼Ťniewaj─ů one widz├│w przez kr├│tkie chwile, jak wspania┼ée, bij─ůce wysoko fontanny.
A teraz uprzytomnijmy sobie wystawy naszych sklep├│w, okoliczno┼Ťciowe dekoracje w ┼Ťwietlicach, urz─Ödach, szko┼éach. Wierzy─ç si─Ö nie chce ┼╝e wok├│┼é wspomnianych wzlot├│w ÔÇťod ┼Ťwi─ÖtaÔÇŁ – nasza kultura plastyczna ÔÇťna co dzie┼äÔÇŁ stoi na tak niskim poziomie. Szpetota zakurzonych, niechlujnych witryn, bana┼é dekoracji – z wywieszanymi z balkon├│w dywanikami, na kt├│rych ko┼Ťlawo chwiej─ů si─Ö wyblak┼ée portrety – nie przynosz─ů nam chluby. Maj─ůc w pami─Öci kultur─Ö plastyczn─ů handlu w NRD i CSR – z ┼╝ale trzeba stwierdzi─ç, ┼╝e pozostajemy w tyle za tymi krajami, mimo ┼╝e Polska mo┼╝e si─Ö pochlubi─ç znakomity specjalistami wystawiennictwa czy te┼╝ dekoracji okoliczno┼Ťciowej.

*

Zagraniczne wystawy polskiego plakatu wywo┼éuj─ů wsz─Ödzie entuzjazm i zas┼éu┼╝one wed┼éug og├│lnej opinii uznanie.┬áNa pewno w konkurencji mi─Ödzynarodowej nasi najlepsi graficy nale┼╝─ů do europejskiej czo┼é├│wki. Mamy te┼╝ ┼Ťwietnych grafik├│w ilustrator├│w, satyryk├│w, mistrz├│w ok┼éadki ksi─ů┼╝kowej, spec├│w uk┼éad├│w graficznych – a jednak nasz grafika codziennego u┼╝ytku, zw┼éaszcza opakowa┼ä, jest okropna.

*

Bonawentura Lenart, wielki mistrz sztuki oprawy ksi─ů┼╝ek, jest r├│wnie┼╝ znakomitym liternikiem. Wyszkoli┼é on kadr─Ö specjalist├│w, nie wida─ç jednak ich dzia┼éalno┼Ťci. Nasze szyldy, napisy na tramwajach, budynkach i to nawet na budynkach resortu kultury, ┼Ťwiadcz─ů o katastrofalnie niskim poziomie liternictwa.

*

Snycerstwo Antoniego Kenara i doskona┼ée wyniki jego pracy w Liceum Technik Plastycznych w Zakopanem wsp├│┼éistniej─ů tam z najgorsz─ů produkcj─ů pseudoludowej tandety, wyrabianej masowo, jak przed 50 laty, wedle przebrzmia┼éych wzor├│w c.k. austriackiej secesji. Wyniki dziesi─Öciu lat za┼╝artej walki plastyk├│w o w┼é─ůczenie ich tw├│rczo┼Ťci i pracy do masowej produkcji przedmiot├│w ┼╝ycia codziennego – nie bardzo s─ů widoczne i trudno si─Ö domy┼Ťli─ç tych usi┼éowa┼ä na podstawie przegl─ůdu wyrob├│w sprzedawanych w sklepach.

A przecie┼╝ wiemy, ┼╝e dzia┼éalno┼Ť─ç, zapocz─ůtkowana jeszcze w 1945 roku przez Wydzia┼é Wytw├│rczo┼Ťci Ministerstwa Kultury i Sztuki – odnios┼éa powa┼╝ne sukcesy. Nowym wzornictwem insteresuj─ů si─Ö dzi┼Ť wszyscy. Na pokazach dorocznych kolekcji wzor├│w produkcji, zatwierdzanych na rok nast─Öpny przez resortowych ministr├│w, wida─ç ju┼╝ wiele pi─Öknych wyrob├│w, mimo to w sklepach nadal brakuje ┼éadnych tkanin, mebli, ceramiki, obuwia, galanterii.

Spo┼éecze┼ästwo domaga si─Ö nowych pi─Öknych wzor├│w. Od dziesi─Öciu lat prasa wspiera grup─Ö ┬áplastyk├│w walcz─ůcych o podniesienie estetycznej warto┼Ťci przedmiot├│w codziennego u┼╝ytku. Przypomina si─Ö obowi─ůzek zaspokajanie stale rosn─ůcych potrzeb materialnych i kulturalnych naszego spo┼éecze┼ästwa. Rz─ůd nie szcz─Ödzi fundusz├│w, a mimo to istnieje dramatyczny wprost kontrast mi─Ödzy szczytowymi osi─ůgni─Öciami naszych plastyk├│w dyscypliny tkackiej, meblarskiej, ceramicznej, szklarskiej a w tym wszystkim, co w─Ödruje ze sklep├│w do mieszka┼ä milion├│w odbiorc├│w.

*

Zar├│wno cudzoziemc├│w jak i nas ciesz─ů wspania┼ée pawilony, stoiska, dekoracje, ciesz─ů nas plakaty, ciesz─ů pi─Ökne kolekcje Centralnych ┬áZarz─ůd├│w Przemys┼éu, pi─Ökne przedmioty wzorcowa┼é Instytutu Wzornictwa Przemys┼éowego. Zastanawiaj─ůce jest, dlaczego tego potencja┼éu talentu i kultury naszych plastyk├│w, z takim powodzeniem wykorzystywanego dla propagandy, nie w┼é─ůcza si─Ö tak┼╝e do spraw dnia codziennego? – Dlaczego nie wprz─Öga si─Ö tych si┼é do kszta┼étowania kultury mas? Upowszechnianie kultury plastycznej nie tylko jest uzasadnione walk─ů o sprawiedliwy udzia┼é w dorobku kultury, jest ono tak┼╝e warunkiem dalszego pe┼énego rozwoju kultury.

Dysproporcja mi─Ödzy dniem codziennym a efektami wyj─ůtkowych osi─ůgni─Ö─ç musi nasuwa─ç pytanie, dlaczego tak si─Ö dzieje? Dlaczego te olbrzymie rezerwy talent├│w i kultury plastycznej naszych artyst├│w, naszych rzemie┼Ťlnik├│w, naszych spec├│w z zak┼éad├│w produkcyjnych w tak ma┼éym stopniu oddzia┼éuj─ů na poziom kultury plastycznej ┼╝ycia codziennego? Dlaczego, maj─ůc niejednokrotnie wi─Öksze mo┼╝liwo┼Ťci artystyczne ni┼╝ inne kraje, ┼║le nimi gospodarujemy? Na te pytania powinni odpowiedzie─ç zar├│wno dzia┼éacze polityczni jak i plastycy, ekonomi┼Ťci, historycy kultury materialnej, pedagodzy i ci wszyscy, kt├│rym sprawy kultury le┼╝─ů na sercu, kt├│rzy troszcz─ů si─Ö one, ale o b┼é─Ödach nie maj─ů odwagi m├│wi─ç otwarcie.

W ogniu dyskusji niech si─Ö ujawni─ů przyczyny tego ogromnego marnotrastwa talent├│w i si┼é, niech wreszcie jasne si─Ö stanie, dlaczego np. tak nik┼ée s─ů rezultaty we wzornictwie przemys┼éowym mimo ofiarnej, bezimiennej cz─Östo pracy utalentowanych plastyk├│w, Dlaczego ich pi─Ökne wzory nie docieraj─ů do masowego odbiorcy? Dlaczego pieni─ůdze, jakie rz─ůd przeznacza na kom├│rki wzorcuj─ůce, na Wydzia┼éy Wzornictwa w Ministerstwie Przemys┼éu Material├│w Budowlanych oraz w Ministerstwie Przemys┼éu Drzewnego i Papierniczego, na Departament Wzornictwa Ministerstwa Przemys┼éu Lekkiego, na szkolnictwo artystyczne plastyki oraz na Instytut Wzornictwa Przemys┼éowego tylko w ma┼éej cz─Ö┼Ťci przyczyniaj─ů si─Ö do podnoszenia jako┼Ťci produkcyji? W czyich r─Ökach spoczywa decyzja o tych sprawach? Kto ponosi odpowiedzialno┼Ť─ç za ten dramatyczny stan rzeczy?

*

Cz─Östo w rozmowach plastyk├│w przejawia si─Ö ┼╝al, i┼╝ wi─ůzanie ich tw├│rczo┼Ťci z ┼╝yciem codziennym, z przemys┼éem, handlem, rzemios┼éem, szkolnictwem i ruchem amatorskim odbywa si─Ö od wypadku do wypadku, bez szerszego planu – bez jednolitej organizacji, obejmuj─ůcej ca┼éo┼Ť─ç tych trudnych zagadnie┼ä. Widz─ů oni przyczyny z┼éa w braku naukowo opracowanych plan├│w warunk├│w rozwoju kultury, opartych o plany rozwoju gospodarczego. Zw┼éaszcza m┼éodzi plastycy, absolwenci szk├│┼é artystycznych i akademii, szukaj─ůcy w┼éa┼Ťciwego zatrudnienia, rozumiej─ů z┼ée skutki niedostatecznego powi─ůzania struktury i program├│w szkolnictwa artystycznego z bezpo┼Ťrednimi zapotrzebowaniami spo┼éecznymi. Wielu przypuszcza, i┼╝ sedno sprawy – owa przyczyna ┼╝ywio┼éowego, bezplanowego eksploatowania talent├│w plastycznych – le┼╝y w braku nale┼╝ytej organizacji.

Oczywi┼Ťcie mo┼╝na ten stan rzeczy uzasadni─ç, mo┼╝na t┼éumaczy─ç tym, ┼╝e jeste┼Ťmy dopiero pierwszym pokoleniem, kt├│remu przypad┼éo w udziale ┼Ťwiadome i planowe kierowanie rozwojem ┼╝ycia gospodarczego i kulturalnego. Mo┼╝na m├│wi─ç, i┼╝ st─ůd wynikaj─ů wszelkie usterki. Nie jeden b─Ödzie twierdzi─ç, nie bez racji, ┼╝e Polska od wiek├│w by┼éa krajem dysproporcji i nie w pierwszym dziesi─Öcioleciu zmieni─ç mo┼╝na ten stan rzeczy, ┼╝e trzeba cierpliwie czeka─ç, a┼╝ nowe warunki gospodarcze wytworz─ů nowe formy kultury.

S┼éusznie, ale trzeba si─Ö stara─ç o to, aby ten proces przy┼Ťpieszy─ç, a nie op├│┼║nia─ç. Planowanie i organizacja ┼╝ycia kulturalnego jest nieuniknion─ů konsekwencj─ů planowania gospodarczego. Jest ono bardzo trudne, wymaga do┼Ťwiadcze┼ä, potrzebuje zupe┼énie nowego typu dzia┼éaczy w dziedzinie kultury – planist├│w i organizator├│w. Typowym terenem ujawniania si─Ö nowych zasad rozwoju ┬ágospodarczego jest wzornictwo przemys┼éowe, od jako┼Ťci kt├│rego b─Ödzie nale┼╝e─ç nie tylko ┬áw znacznym stopniu wygl─ůd osobisty cz┼éowieka, ale i wygl─ůd wn─Ötrz mieszkalnych oraz lokali u┼╝yteczno┼Ťci publicznej.

Wzornictwo to zjawisko ÔÇťgraniczneÔÇŁ – spraw kultury, techniki, ekonomii. Plany wzornictwa musz─ů by─ç powi─ůzane z planami gospodarczymi, z planem akumulacji, z planem post─Öpu technicznego, z planem produkcji i zbytu. Aby plastyk m├│g┼é nale┼╝ycie wi─ůza─ç sw─ů tw├│rczo┼Ť─ç z ┼╝yciem gospodarczym. musi obok przygotowania plastycznego posiada─ç odpowiednie wykszta┼écenie naukowe. Ju┼╝ dzi┼Ť w IWP ro┼Ťnie nowa kadra naukowc├│w; s─ů to plastycy doszkoleni technicznie i ekonomicznie, s─ů te┼╝ technicy i ekonomi┼Ťci dokszta┼éceni plastycznie. Niestety jest ich jeszcze bardzo ma┼éo; ale dzi─Öki ich pracy wiemy ju┼╝, ┼╝e najistotniejszym dla ca┼éo┼Ťci organizacji spraw wzornictwa jest wyszkolenie specjalist├│w od zagadnie┼ä ÔÇťgranicznychÔÇŁ. Aby m├│c w┼éa┼Ťciwie ┬áwsp├│┼édzia┼éa─ç w tworzeniu plan├│w upowszechnienia kultury, nasi plastycy powinni wej┼Ť─ç nie tylko do produkcji, ale tak┼╝e i do instytucji handlu krajowego i zagranicznego, powinni si─Ö doszkoli─ç i wyspecjalizowa─ç. Ekonomi┼Ťci, technicy, historycy, kultury materialnej, etnografowie powinni odbywa─ç sta┼╝e w Instytucie Wzornictwa Przemys┼éowego. Oczywi┼Ťcie forma ich zatrudnienia musi by─ç w┼éa┼Ťciwa, aby nie ÔÇťwbija─ç mikroskopami gwo┼║dziÔÇŁ, aby nie wi─ůza─ç si┼é fachowych ÔÇťodwalaniem biurowych kawa┼ék├│wÔÇŁ.

Poza opracowaniem ┼Ťcis┼éego planu organizacji wzornictwa, poza przygotowaniem kadry fachowc├│w r├│┼╝nego typu i r├│┼╝nego szczebla, trzeba wyszkoli─ç obok w─ůskich specjalist├│w r├│wnie┼╝ koordynator├│w, ujmuj─ůcych ca┼éo┼Ť─ç zagadnienia.

Musimy wykszta┼éci─ç nowy rodzaj tw├│rc├│w plastycznych, nowy typ plastyk├│w-koordynator├│w, kt├│rzy podobnie jak re┼╝yserzy. jak dyrygenci, umieliby ┼Ťwiadomie wykorzysta─ç najistotniejsze warto┼Ťci tw├│rcze plastyk├│w wsp├│┼édzia┼éaj─ůcych, umieliby wi─ůza─ç talent najzdolniejszych artyst├│w z upowszechnieniem kultury plastycznej.

– – –

Kategoria┬áPowr├│t Do Przysz┼éo┼Ťci┬ázawiera polskie projekty i artyku┼éy sprzed wielu lub jeszcze wi─Öcej lat kt├│re upolowali┼Ťmy przegl─ůdaj─ůc wiele r├│┼╝nych magazyn├│w, drukowanych i tych zbudowanych. Celem jest przybli┼╝enie czytelnikom korzeni wsp├│┼éczesnego polskiego wzornictwa i pokazanie ponadczasowo┼Ťci dobrych projekt├│w i ocalenie ich przed zapomnieniem.
Podziel si─Ö:

    Skomentuj!




    Menu Title